Giriş

Cezaların infazı ceza yargılamalarının sonuçlarını gerçekleştirmek ve mahkeme kararlarının maddi hale getirilmesi işlevlerini yerine getirmektedir. Ceza infaz edilirken yalnızca cezayı uygulamak değil, aynı zamanda hükümlü kişinin haklarını korumak ve özel durumları dikkate almak önem arz etmektedir. Bu kapsamda bazı durumlar vardır ki, bu cezaların infazı ya mümkün olmaz ya da hukuken ertelenmek veya durdurulmak zorunda kalınır. Bu tür durumlara “cezanın infazını engelleyen nedenler” denilmektedir.

1. Ceza Zamanaşımı

Ceza zamanaşımı, işlenen suçtan dolayı verilen cezanın, belirli bir sürenin geçmesiyle birlikte infazının hukuken imkânsız hâle gelmesini ifade eder. Türk Ceza Kanunu’nun 66 ve 68. maddeleri, ceza zamanaşımı sürelerini ve bu sürenin kesilme ya da durma nedenlerini düzenler.

Yargıtay 8. Ceza Dairesi, 2018/8104 E., 2019/4157 K. sayılı kararında; “zamanaşımı süresinin dolması nedeniyle cezanın infazının mümkün olmayacağı, dolayısıyla hükmün infazına yer olmadığına” karar verilmiştir. Bu karar, ceza zamanaşımının infaz hukukuna etkisini açıkça ortaya koymaktadır.

2. Af Kurumu

a. Genel Af

Genel af, işlenmiş suçun tüm hukukî sonuçlarını ortadan kaldırmaktadır. Cezayı düşürdüğü gibi, suçun sabıka kaydını da silmektedir. Anayasa’nın 87. maddesi gereğince genel af ilanı Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin nitelikli çoğunluğuna bağlıdır.

b. Özel Af

Özel af, cezanın tamamını veya bir kısmını kaldırabilmekte; ya da cezanın infazını erteleyebilmektedir. Genellikle yaşlılık, hastalık veya benzeri nedenlerle uygulanmaktadır. Ancak belirtelim ki özel af, sabıka kaydını ortadan kaldırmayacaktır.

3. Sağlık Nedenleriyle Cezanın Ertelenmesi

Ceza infazı sırasında hükümlünün sağlık durumu infaza engel teşkil edebilir. Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun’un 16. maddesi uyarınca, sürekli hastalık veya kocama nedeniyle cezanın infazı ertelenebilir.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 2016/442 E., 2017/29 K. sayılı kararında, hükümlünün ileri derecede akıl hastalığı sebebiyle cezanın infazının ertelenmesine karar verilmiş, bu karar infaz hukukunun insani yönünü göstermesi bakımından önemlidir.

Anayasa Mahkemesi de vermiş olduğu bir kararında ağır hastalık ve yaşlılık nedeniyle cezaevinde tutulmaya devam edilen bir kişinin yaşam hakkının ihlal edildiğine hükmetmiştir.

4. Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması (HAGB)

Ceza yargılaması sonucunda sanık hakkında verilen mahkûmiyet hükmü, belirli şartlar altında açıklanmayabilir. Bu durumda hüküm, 5 yıl boyunca denetim süresine tabi tutulur. Bu süre içinde kişi yeni bir suç işlemezse hüküm açıklanmaz ve infaz edilemez.

Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarına göre, HAGB kararı kesin hüküm olmadığından infaz kabiliyeti yoktur. Bu durum, cezanın infazını doğrudan engelleyen hukuki bir durum teşkil eder.

5. Cezanın Ertelenmesi ve Denetimli Serbestlik

Mahkeme, şartları oluşmuşsa hapis cezasının infazını erteleyebilir. Özellikle kısa süreli hapis cezalarında sıkça uygulanan bu yöntem, cezanın infazını geçici olarak durdurur.

5275 sayılı Kanun’un 17. maddesi gereği, hükümlünün eğitim durumu, yaşı, sağlık durumu veya sosyal durumu göz önünde bulundurularak ceza infazı ertelenebilir. Bu durum, infazın insan haklarına uygun şekilde yürütülmesi açısından önemlidir.

6. Mahkeme Kararları ve İdari Engeller

Bazı durumlarda infazın gerçekleşmemesi mahkeme kararlarından ya da idari tasarruflardan kaynaklanabilir. Örneğin, verilen hükmün kesinleşmemesi veya infaz için gerekli belgelerin temin edilmemesi durumunda cezanın infazı ertelenebilir.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu 2016/442 E., 2017/29 K. sayılı kararında, kesinleşmemiş mahkeme kararlarının infaz edilmesinin mümkün olmadığını belirtmiş ve “infazın yasal temele dayanması gerektiği” vurgulanmıştır.

7. Diğer Hukuki ve Fiili Engeller

Hükümlünün yurt dışında olması hâlinde, iade işlemi gerçekleşmeden cezanın infazı mümkün değildir. Aynı şekilde hükümlünün küçük çocuğunun olması gibi nedenlerle infaz belirli süreliğine ertelenebilir.

Covid-19 salgını döneminde olduğu gibi, olağanüstü hâller geçici infaz engelleri yaratabilir. Bu tür dönemlerde idari izinlerle hükümlüler geçici olarak tahliye edilebilir.