A. Genel Olarak

Finans sektörünün konusunu oluşturan ve ekonomik hayatın içinde giderek daha büyük hacimlere ulaşan para kavramı, teknolojik gelişmeler sonucunda yeni bir şekle dönüşmüş ve yerini elektronik ortamda kaydi para aktarımına bırakmıştır. Bu çerçevede oluşan ödeme sistemleri ise ekonomik sistemin yapıtaşları haline gelmiş ve uluslararası düzeyde entegrasyon sağlanmıştır. Banka kartları ve kredi kartları da ödeme sisteminin bir parçasını oluşturmakta ve 23.02.2006 tarih ve 5464 sayılı Banka Kartları ve Kredi Kartları Kanunu ile özel olarak düzenleme getirilmiştir. Ayrıca 6493 sayılı Ödeme ve Menkul Kıymet Mutabakat Sistemleri, Ödeme Hizmetleri ve Elektronik Para Kuruluşları Hakkında Kanun ile de ödeme sistemlerinin diğer bir parçası ayrı bir yasal düzenlemeye tabi tutulmuştur.

Kartlı Ödeme Sistemleri kapsamında kartlar dört temel grupta yer almaktadır:

Banka Kartı: Mevduat hesabı veya özel cari hesapların kullanımı dahil bankacılık hizmetlerinden yararlanmayı sağlayan karttır. Banka kartı günlük yaşamda “bankamatik kartı” olarak bilinir. Herhangi bir bankaya açılan hesap üzerinden tanımlanır. Katılım bankalarında açılan özel cari hesaplarla bağlantılı olarak kullanılabilmektedir. Banka hesabından nakit para çekmeksizin kart çıkaran kuruluşlar tarafından sağlanan POS cihazları ile ödemelerin yapılması sağlanmaktadır. Banka kartı, kart hamilinin belirlediği sadece kendisi tarafından bilinen şifre ile kullanılmaktadır. Düşük miktarlı ödemeler şifre kullanılmaksızın temassız kartlarla da yapılabilmektedir.

Ön Ödemeli Kartlar: Banka kartından farklı olarak herhangi bir hesaba bağlı olmaksızın önceden parasal değer yüklemesi yapılarak kullanılabilen kartlardır. Ön ödemeli kartlar; belediyelerce yapılan yardım ödemelerinde, otoyol geçiş ücretlerinde, toplu taşıma araçlarında sıklıkla kullanılmaktadır.

Kredi Kartı: Nakit kullanımı gerekmeksizin mal ve hizmet alımı veya nakit çekme olanağı sağlayan basılı kart veya fiziki varlığı bulunmayan kart numarasıdır. Kredi kartı, banka kartlarından farklı olarak mevduat hesabında bulunan para miktarı ile bağlı olmaksızın tahsis edilmiş olan bir kredi ödeme limit kapsamında ödeme ve nakit çekme imkânı sağlamaktadır. Kredi kartları ancak kredi verme yetkisine sahip kuruluşlar tarafından verilebilmektedir.

Harcama Kartı: Herhangi bir kredilendirme yapılmaksızın son ödeme tarihinde tüm borcun ödenmesi gereken kartlardır.

Kartlı ödeme sistemlerinde yer alan bankalar, bu konudaki ihtiyaçlarını karşılayabilmek için 1990 yılında Bankalararası Kart Merkezi’ni (BKM) kurmuşlardır. BKM, Üyelik ve Hizmet Sözleşmesi uyarınca, hizmet sunduğu bankalara ve kuruluşlara kendi bünyesinde oluşturduğu Takas Merkezi üzerinden hizmet vermekte ve üye banka veya kuruluşlar arasında kredi kartı işlemlerinden doğan borç veya alacakların tasfiyesi elektronik ortamda, takas Merkezi aracılığıyla TCMB nezdindeki BKM hesabından net olarak yapılmaktadır.

B. Kart Ödeme Sisteminde Taraflar

Kartlı ödeme sisteminde taraflar ve taraflar arasındaki ilişkiler, sorumlulukların belirlenmesi yönünden çok önem taşımaktadır. Bu çerçeve kart ödeme sisteminde yer alan tarafları ifade edecek olursak:

1. Kartlı Sistem Kuruluşu

Bu kuruluşlar, banka kartı veya kredi kartı sistemini kuran ve bu sisteme göre kart çıkarma veya üye işyeri anlaşması yapma yetkisi veren kuruluşlardır. Kartlı sistem kuruluşları, uluslararası ya da ulusal ölçekte Visa, Mastercard, Troy gibi değişik isimler altında faaliyet göstermektedirler.

2. Kart Çıkaran Kuruluş

Bu kuruluşlar, banka kartı veya kredi kartı düzenleme yetkisine haiz bankalar ile diğer kuruluşlardır. 5411 sayılı Bankacılık Kanunu 4’üncü maddesinde bu husus düzenlenmiştir. Kart çıkaran olarak faaliyette bulunacak kuruluşların da BDDK’dan faaliyet izni almaları gerekir.

3. Kart Hamili

Kart hamili, banka kartı veya kredi kartı hizmetlerinden yararlanan gerçek veya tüzel kişidir. Kart hamilleri kartın sahibi olmayıp kullanıcısıdır. Uygulamada kart çıkaran kuruluş kartı geri isteme hakkını saklı tutmaktadır. Kart hamili, alışverişte ödeme için kartını ibraz ettiğinde, alışveriş bedelinin ödemesinin kendisi tarafından değil, kart çıkaran kuruluş tarafından yapılacağını ifade etmiş olmaktadır. Kartın ibrazı ile birlikte kart hamili kart çıkaran kuruluş nezdindeki kredisini kullanmaktadır. Kart hamili, gerçek kişi olabildiği gibi, kurumsal kartlarda tüzelkişi de olabilmektedir.

4. Ek Kart Hamili

Kart çıkaran kuruluşlar, kart hamili ile yaptıkları sözleşmelere özel hükümler koyarak, kart hamilinin belirleyeceği kişilere “ek kart” düzenleyerek bu kişilerin de kredi kartı ile harcama yapabilmesine imkan sağlamaktadır. Ek kart hamilleri tarafından yapılan işlem bedelleri asıl kart hamillerinden tahsil edilmektedir. Kart çıkaran kuruluşlar alacaklarını daha güçlü teminat altına alabilmek amacıyla ek kart hamillerini de müşterek borçlu olarak sözleşme ilişkine dahil edebilmektedirler. Bu durumda ek kart hamili sadece kendi yaptığı harcamalardan sorumlu tutulabilecektir.

5. Kefil

Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun m.4/6 hükmünde yer alan hükme paralel şekilde 5464 sayılı Banka Kartları ve Kredi Kartları Kanunu’nun 24’üncü maddesinin son fıkrasında: “Kredi kartı kullanımlarındaki kefalet, Borçlar Kanunu’nda belirtilen adi kefalet hükümlerine tabidir. Asıl borçluya başvurulup borcun tahsili için tüm yollar denenmeden kefilden borcun ifası istenemez” hükmü yer almaktadır. Asıl borçlunun borcunu ödemekten aciz olduğu icra müdürlüğü tarafından “aciz vesikası”na bağlanmadan kefile rücu edilemeyecektir. Kefillerin sorumluluğu, sözleşmede yazılı üst limit ile sınırlıdır.

6. Üye İşyeri

Üye işyeri, üye işyeri anlaşması yapan kuruluşlar ile yaptığı sözleşme çerçevesinde kart hamiline mal ve hizmet satmayı veya nakit sağlamayı kabul eden gerçek veya tüzelkişiyi ifade etmektedir. Üye işyeri kartlı sistemde en önemli yere sahiptir.

7. Üye İşyeri Anlaşması Yapan Kuruluş

Bu kuruluşlardan kast edilen, banka kartı veya kredi kartı kabulünü sağlamak amacıyla işyerleriyle anlaşma yapan bankalar veya diğer kuruluşlarıdır.

8. Bilgi Alışverişi

Kart hamillerinin risk durumlarının izlenmesi, değerlendirilmesi, kontrolü ve müşteri hizmetlerinin yerine getirilmesi amacıyla yapılacak bilgi ve belge alışverişi, kart çıkaran kuruluşların aralarında akdedecekleri yazılı sözleşmeler çerçevesinde kendi aralarında veya en az beş kart çıkaran kuruluş tarafından kurulacak şirketler aracılığıyla gerçekleştirilmesi öngörülmüştür. Sistemlerden ilgili gerçek ve tüzel kişiler ücret ödeyerek faydalanabilmektedir. Bu hüküm gereğince yapılacak bilgi ve belge alışverişi 31’inci maddenin ikinci fıkrasında öngörülen sır saklama yükümlülüğü kapsamı dışında tutulmuştur.

^{Yararlanılan Kaynaklar: Adalet Bakanlığı Hukuk İşleri Genel Müdürlüğü Arabuluculuk Daire Başkanlığı, Banka Ve Finans Hukukunda Uzman Arabuluculuk, 2020.}